|
|
 |
Hayatı Morsztyn , 1621 yılında Vistül nehrinin yakınlarındaki Sandomierz şehrinde doğdu. Ailesi , 14. yüzyıldan beri Polonya'da oturan Alman kökenli varlıklı bir aileydi. Babası zengin ve toprak sahibi bir Kalvinisttir. Ancak daha sonra Katolikliğe dönmüştür.Leiden 'de eğitim görmüş ; kardeşiyle , İtalya ve Fransa 'ya geziye çıkmıştır. Polonya 'ya geri döndüğünde , Lubomirski ailesinin yanına girmiş ve Krakow palatini yani saray görevlisi Stanislaw Lubomirski sayesinde , krallık mahkemesinde üst düzey kişilerle tanışmıştır. Krallığın mareşali Jerzy Lubomirski ile de ilişkilerini güçlendirmiştir. 1655 yılında Katolik olan Morsztyn , birçok diplomatik görevden sonra , Polonya parlamentosu (Seym)'nda milletvekili olmuş , daha sonra 1656 yılında krallığın sekreterliğine getirilmiştir. 2 yıl sonra krallık danışmanlığına getirilmiş , 1668 yılında ise , krallık haznedarlığına yükselmiştir.Çeşitli görevlerden sonra Transilvanya'da prens Rakoczi 'yi , İsveç 'te ise kral Karl Gustav 'ı ziyaret etmiş ; bu arada , Viyana , Berlin ve Paris 'i dolaşmıştır. İsveç istilasının ardından , Oliwa 'da İsveçlilerle pazarlığa oturmuş ve barış antlaşması imzalamıştır. Kraliçe Ludwika Maria 'nın gözdelerinden olan Morsztyn , onun desteğiyle , kral Jan Kazimierz 'den sonra seçilecek kişi için çalışmalar yürütmüştür. Bu çalışmalarda Fransa yanlısı bir tutum izleyen Morsztyn , bu tutumu dolayısıyla , Fransa kralı XIV. Louis tarafından ödüllendirilmiştir. Ancak Jan Kazimierz ' in yerine geçen Jan Sobieski , Avusturya yanlısı bir politika izlemiştir. Morsztyn , buna rağmen çalışmalarını Fransa lehinde yürütmeye devam etmiştir. Bu yüzden krallığa ve devlete ihanetle suçlanmış ve parlamento ondan savunmasını istemiştir. Morsztyn , 1683 yılında Fransa ' ya kaçmak zorunda kalmıştır. İsmini Chateauvillain kontu olarak değiştiren Morsztyn , 1693 yılında ismini aldığı bu kentte ölmüştür.
Eserleri
A) Şiirleri Morsztyn , bütün şiirlerini 1661 yılından önce kaleme almış ve 5 kitapta toplamıştır. 1) Fraszkiler 1645 Morsztyn 'in bu eseri ; adını , Polonya edebiyatında genel olarak kısa epigram anlamına gelen Fraszki ' den alır. Eserdeki epigramlar yüzeyseldir. Bunların çoğu toplumsal ve siyasal olayları anlatır. Dinsel şiirlerden bazıları ise , Kalvinist inancından esinlenmiştir.
2) Canicula ya da Köpek Yıldızı 1647
Bu eser , adı geçen yıldız üzerine yazılmış 31 şiiri içerir. Bu şiirler , aşk duygusunun insan kalbinde yarattığı sıcaklığı anlatır. İtalyan şair Giambattista Marino ' nun etkisinde olduğu için , bu şiir koleksiyonunda erotizm baskındır. Eser ilk kez 1844 ' te basılmıştır.
3) Bilmeceler 1651 4) Şarkılar 1658 Morsztyn , bu eserinde bazı ilginç şiir formları kullanmıştır. 5) Lavta 1638-1661 Morsztyn 'in bu eseri , 200' den fazla şiir içerir. Bunların içinde ; yazarın tanıdıklarına ve arkadaşlarına yazdığı şiirsel mektuplar , mizahi epigramlar ve Marino 'nun Lir adlı eserindeki aşk şiirlerinden esinlenerek yazdığı ve erotik ögeler içeren şiirler vardır. Eser ilk kez 1874 'te basılmıştır. Morsztyn 'in bu eserlerinden , Canicula ya da Köpek Yıldızı ve Lavta ' nın ayrı yeri vardır. Bu iki eserdeki şiirler ; şairin , daha çok arkadaşlarını eğlendirmek üzere yazdığı ve şen bekarlarla , hafif kadınların küçük dünyasını yansıtan şiirlerdir. Morsztyn ' in bu kitaplarından bazı şiirlerine örnekler:
Bir Ölüye
Morsztyn 'in bu sonesi , ayrıksı bir karşılaştırmalar dizesinden oluşur ve bir ölüyle , aşık bir erkeği karşılaştırır.
Aşkın Mucizeleri
Şairin bu sonesinde aşka dair bazı paradokslar görülür: - Bir insan , içinde kendini yiyip bitiren ancak aynı zamanda da yine kendi atrafından körüklenen bir ateşle yanıyorsa nasıl olur da yaşayamaz ? - Bir insan , kalbi olmadan nasıl yaşar ? - Bir genç kızın bütün mutluluğu ve neşesi , bir erkeğin kendisinden kaçırdığı gözlerinde bulunur. Şaire göre , erkeğin mantığındaki güçsüzlüğe rağmen bu paradoksal mucizeler , aşk tarafından gerçekleştirilir.
Vefasızlık
Yoğunluk ve özlük bakımından , şairin , doruğa ulaştığı bir başka şiiri. Şair , bir kadının vefalı olmasından çok daha fazla, vefasız olma olasılığını tek tek sayar. Bunların içinde ; rüzgarı bir çuvala hapsetmek , güneş ışınlarını cebe koymak ve Etna yanardağı 'nı gözyaşlarıyla söndürmek vardır.
4 Günde Pişmanlık
Şairin dinsel şiirleri içinde , bu sone , özel bir yere sahiptir. Günahlarından pişman olup tövbe eden bir insanın, Tanrı önündeki vicdan sorgulaması anlatılır. Sone , şair tarafından basitlilikle karakterize edildiği halde , aynı zamanda ustalıklıdır da.
B) ÇEVİRİLERİ
1) Amintas 1651 Morsztyn 'in , İtalyan şair Torquato Tasso 'dan taptığı çeviri.Yazar , bu çeviriyi hatasız yapmış ve Tasso 'nun orjinal metnindeki duygusallığını ve duygusal durumun değişkenliğini aynen yansıtmıştır. Eser 1840 'ta basılmıştır. 2) Cid (Seyyid) 1660 Morsztyn 'in Fransız tiyatrocu Pierre Corneille 'den çevirdiği trajedi. Morsztyn 'in politik olarak Fransa 'nın yanında yer alması , Polonya edebiyatına bu çeviriyi kazandırmıştır. Bu çeviri , 17. Yüzyıl Polonya Edebiyatı ile Fransız Edebiyatı arasında kurulan bağları gösterir. Önce Zamosc 'ta , sonra da 1662 yılında , Varşova 'daki kraliyet sarayında sahnelenen bu eser ; dilinin canlılığıyla , bugüne kadar aşılamamış bir yetkinliktedir. Ancak , Corneille 'in sözcüklere sağladığı esnekliğe ve sanatkarlığa ulaşamamıştır. Konusunu İspanyol tarihinden alan Cid ; 1618 yılında , Cid'in Gençliği isimli bir oyun yazan İspanyol yazar Guillen de Castro ' ya esin kaynağı olmuştur. Castro 'nun bu eseri , Corneille ' ye kaynak olmuştur. Ancak Corneille 'nin düşmanları onu kopyacılıkla suçlamışlardır. Oysa Corneille , Castro 'dan sadece konuyu almıştır. Tiyatro tekniği açısından 3 birlik kuralına uymuş ; Castro 'nun oyununda , olayın geçtiği süre 18 ay olmasına rağmen , Corneille bunu 1 güne indirmiştir. Morsztyn 'in eseri ise , Corneille 'in eserinden çok Castro 'nun orjinal ispanyol versiyonu ile daha çok benzerlik taşır. Cid ; Polonyalı yazarlar , Ludwik Osinski ve Stanislaw Wyspianski tarafından çevrilmiş , ancak bu çeviriler , Morsztyn 'in çevirisinin yetkinliğine ulaşamamıştır. Eser , 1696-1698 yılları arasındaki belirsiz bir tarihte basılmıştır. Sanatı Morsztyn , İtalya 'dan ithal edilen Barok edebiyatının en gözde temsilcisidir. Şiirlerinin çoğu ; Latin , Neo-latin , İtalyan ve Fransız şairlerinin eserlerinin yorumudur. En çok İtalyan şair Giambattista Marino 'dan etkilenmiş ; onun ruhundan esinlenerek , şiirsel formlarına öykünmüştür. İ.Ö. 6. yüzyılda yaşayan Yunan şair Anakreon 'un kullandığı, neşeli anlatım tarzında da şiirler yazmıştır. Morsztyn , felsefi ya da ahlaki sorunlarla değil , daha çok anlatım ve anlatım biçimleriyle ilgilenmiştir. Herhangi bir derin şiirsel duygudan esinlenmemiş ve şiir sanatını kendine temel olarak almamıştır. Daha çok boş zamanlarında şiir yazmıştır. Şiirlerinin ağırılık merkezini , akıldan duyguya kaydırmıştır. Onun şiirleri , genelde , toplumsal haz ve aşkla ilgilidir. Aşk şiirlerinde ana motif , aşk acıları ve aşkın anlatım tarzıdır. Çok yetenekli biçimde yarattığı lirikler , aşk ve uygarlığın çatışmasını dile getirmiştir. Aşk ve din arasında da bir karşıtlık yaratmıştır. Bu karşıtlığın , ilkel ve görkemli biçimlerde sergilenişini gösterir. Eserlerinde , anlatım aracı olarak , şiirsel dilin sınırlarını zorlar. Kavramsal komplimanları mizaha çevirmiştir.Kadın güzelliğinde , öngörünün ustasıdır. Göz ve saç betimlemeleri , onun , aşığına savaş ilanı gibidir. Yazdığı aşk çeşitlemeleri ; duygusal aşk , tutkulu aşk , kibirli aşk ve güçlü aşktır. Basit aşklardan , skandal yaratan aşka kadar her aşkı yazmıştır. Morsztyn , şiirlerini yazarken ya da yazdıktan sonra , defalarca düzeltmiş ve üzerinde çalışarak , eserlerini sanatsal bir kusursuzluğa kavuşturmuştur.Şair , dil ve formlar üzerinde , çok büyük bir kontrole , alışılmamış bir dehaya ve yabansı bir hayal gücüne sahiptir. Dili ; canlı ve duyarlı , bazen de vahşi bir kabalığı içeren bir dildir. Şiirleri ; dili çok ustaca kullanması nedeniyle parlak , akıcı bir ritme ve figürlere sahip olması nedeniyle de melodiktir. Okuyucularını , sözcüklerle oynayarak , bayağı olanı bile süsleyerek şaşırtır. Morsztyn , karmaşık psikolojik nüanslar ve algılarla dolu , ince , özenli söz kombinasyonları içeren özlü ve kısa formlarda yetkinliğe ulaşmıştır. Çarpıcı karşılaştırmalar ve kontrastlar kullanır. Kimi zaman da , normalde birbiriyle ilişkisiz olan nesne ve olayları yanyana getirir. Bu , onun çalışmalarına çok yüksek bir entellektüel kalite kazandırır. Çalışmaları oldukça soyuttur. Bazen şiirsel vurgu ve sembolik tavırları , soyutun eşiğine taşır. Dizeleri ; arasıra şiirsel sanattan çok , şiirsel bir tuzak ve aldatmaca izlenimi uyandırır. Sözcükler , ayrılıklar, antitezler ve karmaşık ölçü birimleri ; şairin , anlatımının aynasıdır.Morsztyn , sofistike bir beğeniyi ve zarif bir edebiyat bilgisini , yetenekle ve hatasız bir teknikle birleştirmeyi bilmiştir.
Kaynakça :
The History Of Polish Literature Czeslaw Milozs 1983 A Survey Of Polish Literature And Culture Manfred Kridl 1956 Dictionary Of Polish Literature E.J.Czerwinsky 1994 Monumenta Polonica Bogdana Carpenter 1989 Büyük Larousse Gelişim Yayınları 1986
E-MAİL
|
