|
|
 |
Hayatı : Gellert , 4 temmuz 1715'te , Saksonya Erzgebirge'de yer alan Hainchen kasabasında , bir papazın oğlu olarak doğar.Ailesi ; yoksul , dindar bir ailedir.Önce , Meissen'deki Aziz Afra okuluna gider.Burada , Gartner ve Rabener'in öğrencisidir.Sonra , felsefe ve Tanrıbilim öğrenimi örmek üzere , 1734 yılında , Leipzig Üniversitesi'ne girer.1739 yılında , buradan mezun olur.İki yıl özel öğretmenlik yapar.Daha sonra , bu şehirden ayrılır. 1741'de , tekrar Leipzig'e döner ve Gartner'in öncülüğünde , Gottsched'in öğretilerinden sıkılan bir grup şairin çıkardığı "Bremer'in Katkıları" dergisine yardım etmeye başlar.Sıkılganlığı ve zayıf yaradılışı nedeniyle , papaz olmak düşüncesinden uzaklaşan Gellert ; 1745 yılında , Leipzig Üniversitesinde felsefe okutmanlığı yapmaya başlar ve bir süre sonra doçent olur.Ayrıca , bir kürsü açarak ; şiir , retorik , edebi üslup ve ahlak üzerine dersler verir.Bu derslerin bilimsel karakteri azdır ; ancak , dersleri geniş katılımcılar izlemektedir.Bunlar arasında , ünlü yazar Goethe de vardır ve gençlerin bu derslere gösterdikleri ilgiyi övmüştür.Gellert , 1751'de , felsefe profesörü olur ve 13 aralık 1769 yılındaki ölümüne kadar , bu görevde kalır.Öldüğünde , belediye görevlileri , Johannisfried mezarlığının kapılarını kapatmak zorunda kalmışlardı.Çünkü , halk , akın akın mezarlığa gelip , Gellert'e son saygılarını sunmak istiyordu. Eserleri : 1) Dindar Hanım 1745 Gellert'in ilk eseri olan , bu 3 perdelik komedinin konusu şöyledir : Yaşlı Ferdinand , genç Simon adına , bayan Richardinn'in kızını ister.Bayan Richardinn dindar bir kadındır ve kızı Christianchen'i gözlerden uzak yetiştirmiştir.Christianchen'in , Lorchen adlı bir kız arkadaşı vardır.Lorchen ; serbest yetişmiş , neşeli bir kızdır.Simon , Lorchen'i görünce , Christianchen'le evlenmekten vazgeçip ; Lorchen'e kalbini açar.Lorchen ve Simon nişanlanır.Bayan Richardinn , kızına Simon'u kötüler ve bu evliliğe izin vermeyeceğini söyler.Lorchen'in vicdanı rahat değildir.Kız arkadaşı için üzülmektedir.Bu yüzden , nişanı bozar ve "Sevgimi arkadaşlık adına feda ediyorum." der.Bay Ferdinand , Lorchen'i evlatlık alır ve ona zengin bir çeyiz hazırlar. 2) Piyango Bileti 1746 Gellert'in komedi tiyatro eseri. 3) Sevecen Kızkardeşler 1747 Gellert'in bir diğer komedi tiyatro eseri. 4) Fabllar ve Öyküler 1746-1754 Aydınlanmanın felsefi ve ahlaksal öyküsünü yansıtan bu eser ; çocuksu bir gerçeklikle yazılmış fabllar ile yalın , dolaysız bir anlatımla ahlak dersi veren öykülerden oluşmaktadır.Bu şiirsel fabl ve öykülerde kısa olaylar , söyleşi havasında anlatılmakta ; sonunda da kısa bir epigramla , özlü ders verilmektedir.Gellert , bu eserde La Fontaine'i ve Houdar de la Motte'u örnek alır.Gellert'in esinlendiği La Fontain'in fablları 1713'te , Houdar de la Motte'un fablları ise , 1721'de Almancaya çevrilmişti.Fabl türü , büyük bir ilgi görünce , Alman yazarlar da bu türden eserler vermeye başlarlar.Önce , Hagedorn bir eser verir ; sonra , Gellert bu eserini yazar. Eser , 3 kitap halindedir.1. Kitap 1746'da , 2. kitap 1748'de , 3.kitap ise , 1754'te yayınlanır.3. kitap , "Eğitici Şiir ve Öyküler" adını taşır ve ayrı bir kitap olarak çıkmıştır.Eser kitaplaşmadan önce , yazarın birkaç fabl'ı ; Schwabe'nin , "Akıl ve Ruh Eğlenceliği" adlı dergisinde yayınlanmıştı.Eserin üslubu ; açık , doğal , sade ve kolay anlaşılır bir karakterdedir.Diğer taraftan , ince bir mizah ve doğal bir neşe de göze çarpar.Yazar , genelde , 4-5-6 ayaklı ve çift uyaklı ölçü kullanır.Bunları , kuralsız ve bağımsız olarak kullanır.Yalnızca , iki uzun öykü olan , "Jnkle İle Yariko" ile "Çifte Siyah" 'ta alesandren kullanır. Eserin amacı , ahlak dersleri vermektir.Fabllardaki ahlakçılık , bazen akılcılıktan kaynaklansa da ; genelde , dinsel bir düzeni temsil eder.Ahlak , ister fabldaki bir kahraman tarafından dile getirilmiş olsun isterse de , fablın sonunda yer alsın ; genellikle , okura bırakılmayıp , yazar tarafından sunulur.Kitapta yer alan 143 fabl , ahlakı ; fazla sıkmadan , bazen de gizli olarak okuyucuya sunar.Gellert , klasik fabllarda , çoğunlukla yer alan hayvan figürlerine çok az yer vermiştir.Onun fablları , genelde , insana aittir.Kadınların zayıf yönleri , dini ikiyüzlülükler , edebi ve bilimsel saçmalıklara yergiler , onun fabllarının konularını oluşturur.Bu fabllarda ; erdemlilik , alçakgönüllülük , yetingenlik , sadelik , hırstan uzak olma övülür.Zaman zaman , politik ve sosyal konuları da kapsar.Bu fabllardan , "Rhynsolt ile Saphira" tiyatroya ; "Jnkle ile Yariko" ise , baleye uyarlanmıştır.Eser , tüm Avrupa dillerine çevrilmiş ve çok sevilmiştir. 5) İsveçli G..... Kontesinin Yaşamı 1748 17. yüzyıl sonlarındaki , egzotik serüven romanı ile modern edebiyattaki karakter romanının birleşimi olan bu eser ; Alman edebiyatındaki ahlakçı "Aile Romanı" 'nın öncüsüdür.Gellert'in bu duygusal romanında , Abbe (Rahip) Prevost'nun ve Samuel Richardson'ın etkisi görülür.Richardson'ın ünlü eseri "Pamela" 'yı örnek almıştır.Ancak , bu öykünme ; inandırıcı olmayan zayıf bir öykünmedir.Psikolojik derinlik yönünden de , ona ulaşamaz.Ancak , psikolojik roman türünde , ilk Almanca deneme olması bakımından önemlidir.Eserin konusu şöyledir : Sibirya'da esir düşen ve öldüğü sanılan bir adam , ülkesine döndüğünde ; karısını , eski bir arkadaşıyla evlenmiş bulur.Ancak , arkadaşı karısını kendisine geri verir.Adam da , kendisi öldüğünde ; karısının , ikinci evlendiği kişiye yani arkadaşına geri dönmesini vasiyet eder.Ancak , adam öldükten kısa bir süre sonra arkadaşı da ölünce ; kadın bu vasiyeti yerine getirememiş olur. 6) Dinsel Odlar ve Şarkılar 1757 Bu eser ; dinsel duygularla , aydınlanma akılcılığını kaynaştıran , dinsel şiir ve ilahiler derlemesidir.54 od ve ilahiden oluşan eserin ön sözünde , yazar şunları söyler : "Bu odlar , didaktik od ya da kalbe seslenen odlar olarak , okurlar üzerinde yapıcı bir etki bırakmalı ve böylece , dinden alınan tat artırılarak ; kalplerde , dindar duygular uyandırmalıdır.Çünkü , bu dini ilgi ile insanlar arasındaki bilgelik ve erdem yayma amacı bağlantılıdır." Eser , form ya da içerik olarak sınıflandırılamaz.Eserin karakteristik özelliği , farklı gelenek ve göreneklerin gelişigüzel kullanımıdır.Hıristiyan ilahi formatı çerçevesinde , kilisenin getirdiği yükümlülüklere bağlı kalır."Tanrı'nın Ödülü" "Tanrı'nın Gücü ve Kaderi" ve "Tanrı'nın Doğadaki Görkemi" , bu tip dinsel ve eğitici şiirlere örnektir.Kilise gelenek ve görenekleri ile İncil'den motifler , her şiirde görülür.Eserde ; 3 Paskalya şarkısı , 2 Noel şarkısı ve 2 Pasyon (İsa'nın çarmıhtaki çektiği acıyı betimleyen şiirler) şarkısı bulunur.Gellert , "Sabah Şarkısı" ve "Kurtuluşun Avuntusu" adlı şiirlerde ise ; dini söylemlerin ya da didaktik argümanların yerine , duyguyu dile getirerek , aklın sınırlarını aşar.Gellert'in bu şiirleri ; Alman aydınlanmasının , Ortodoksluğa ve inançlı Protestanlığa yakınlaşmasının kanıtı ve Protestanlıkla aydınlanmış olan Almanya'nın yavaş yavaş kendine yer bulan dünya görüşüdür. Gellert , eserinde , lirik formların geniş bir yelpazesini sunar.Geleneksel aleksander tarzında od formları kullanması yanında ; didaktik şiirlerin , düşünsel ve duygusal içeriğini de , kısa dizelerde vermektedir.Düşüncelerinin yalınlığı ; savsız form ve anlatıma uygundur.Dil , genelde , Luther'in ilahilerinin diline dayanır.Ancak , ilahileri ; Luther ve Paul Gerhardt'ın derinliğine , içtenliğine ve anlatım gücüne ulaşamaz.Yazar , mecaz seçiminde ; ritim , ölçü ve kıta formunda bilinen sınırları aşmaz ve kendine ait bir ton aramaz.Gellert'in şiirleri , 20. yüzyılın başına dek Protestan ve kısmen de , Katolik kilisesi ilahi kitaplarında yer almıştır.Yazar , şiirlerinin büyük bir bölümünü kendi bestelemiş ; 2 şiiri ise , ünlü besteci Beethoven tarafından bestelenmiştir. 7) Doğa Hakkında Söylev 1764 Gellert'in , 1764'te Fransızca yazdığı felsefi eseri. 8) Ahlaki Uygulamanın Kapsamı ve Yararları 1764 Gellert'in , 1764'te Fransızca yazdığı bir diğer felsefi eseri. 9) Ahlaki Şiirler 1769-1774 Gellert'in , daha önce yayınlanmamış şiirlerinin bir koleksiyonu. 10) Mektuplar Gellert'in pek çok mektubu vardır.Bu mektuplar , özgün üslubuyla , o dönemde ilgi çekmiştir. Sanatı : Toplumun her kesiminden insanların Gellert'e duydukları saygının gerçek nedeni ; eşsiz bir öğretmen ve bir yazar olarak sevilmesinden çok , erdemli ve üstün bir kişiliğe sahip olmasıdır.Soylu ve cana yakın , eli açık ve sevecen bir insan olan Gellert , dindar ve alçakgönüllü biriydi aynı zamanda , Gellert , eserlerini , insanların dini ve ahlaki karakterlerini geliştirmek amacıyla kaleme almış ve bunun için de , açık ve doğru bir dil kullanmıştır.Böylece , en sevilen Alman yazarlarından biri haline gelen Gellert'in şiirlerinden bazıları , edebi değerlerinin çok üzerinde bir üne kavuşmuşlardır. Gellert'in lirik eserleri oldukça azdır.Gellert'te doğa ; yalnızca , Tanrı'nın yaratısı ve onun gücünün kanıtı olarak yer alır ve onun liriği , doğaya kendi duygusal ağırlığının verildiği , modern lirikten çok uzaktır. Gellert , dram türünde de eserler vermiştir.Fransız tiyatrosunu izlemiş ve "Acıklı Komedi" türünün yaratıcısı Nivelle de la Chausse'i kendine örnek almıştır.Marivaux'nun eserlerini psikolojik açıdan gözlemlemiş ve Johann Elias Schlegel ve Gottsched'in Saksonya tarzı oyunlarını değiştirerek , Fransız tiyatrosunu Almanya şartlarına uyarlamıştır.Burjuva tiyatrosunda , Gottsched'i aşmış ; Lessing'in ise , öncüsü olmuştur. Gellert "Acıklı Komedi" türünde 3 örnek vermiştir : "Dindar Hanım "(1745)" , "Piyango Bileti" "(1746)" , "Sevecen Kardeşler" "(1747)".Bu komedilerde esas kişiler , klasik komedinin tipleri değildir.Davranış çeşitliliği gösteren farklı karakterlerdir.Her 3 komedide de , karakterler ; erdemlerini kanıtlamaya çalışırlar ve yaptıkları açıklamalarla , gözyaşlarına neden olurlar.Onun işlemekten hoşlandığı kız karakteri ; özgürlüğünü korumak için , gerekirse , evlenmekten kaçan kız tipidir.Duyguya , ağır ağır yer vermesi ; ilerde , "Werther Dönemi" 'ndeki tutkulara götürecek yolu açar. Gellert , Almanya'nın aydınlanma dönemi başlarında fazlaca yaygın olmayan ; insanın , kendini kabul ettirme düşüncesinden oldukça uzaktır.Çok daha fazla alçakgönüllülük , sabır ve Tanrı'ya boyun eğme diler.Dinden esinlenmiş davranış şekillerine , halkın değer yargıları da karışır ve ana düşünce , "Erdem" altında birleşerek , Alman aydınlanmasına şeklini verir.Gellert , popülaritesini yalınlığına borçludur.Her zaman , belirsiz düşüncelerinin üzerindeki perdeyi kaldırmayı bilen Gellert ; Lessing ve Klopstock yüzyılında , gündelik yaşamın şairi olarak kalabilmiştir. Gellert , sağlığında , tüm Almanya'yı ve toplumun tüm kesimlerini kuşatan bir başarı elde etmiştir.Eserleri , ona ; kendisinden önce , Raba Maur'un taşıdığı (Praeceptor Germaniae) (Almanya'nın Öğretmeni) ünvanını kazandırmıştır.Eserleri , bir dönem , İncil'den sonra en çok okunan kitaplar arasında yer almıştır. Kaynakça : -Yeni Alman Edebiyatı Tarihi Gürsel Aytaç -Alman Edebiyatı Burhanettin Batıman -Dictionnaire des Litteratures Philippe van Tieghem/1984 -Dictionnaire Biographique des Auteurs Laffont-Bompiani /1964 -Le Nouveau Dictionnaire des Oeuvres Laffont-Bompiani /1994 -Kindler Neues Literatur Lexikon 1989 -Encyclopedia Britannica 1911 Baskısı -Ana Britannica Ana Yayıncılık / 1986 -Büyük Larousse Gelişim Yayınları / 1986 -Türk Ansiklopedisi Milli Eğitim Yayınları / 1946 -Filozoflar Ansiklopedisi
Cemil Sena
E-MAİL
|
