|
|
 |
Hayatı: Dobrovsky, 17 ağustos 1753’te; Macaristan’da, Raab yakınlarındaki Gyarmat’ta, babasının sürekli kaldığı bir askeri kampta dünyaya gelir.Babası, Avusturya imparatorluk ordusundaki, Dragonlar alayında başçavuştur.Dobrovsky’nin doğumundan 6 hafta sonra, babası ordudan ayrılarak, ülkesine geri döner ve Horsuv-Tyn bölgesinde küçük bir şehre yerleşir. Dobrovsky, ilk eğitimini, Nemecky-Brod ve Klatovy’da alır.Daha sonra, 1767’de Prag’a gelerek, bir felsefe okuluna girer.Okulda, ince ve kıvrak zekalı bir Voltaire’ci olan profesör Seibt’in, Dobrovsky’nin düşünsel gelişimi üzerinde olumlu etkisi olur.Ancak, profesör Stepling’in etkisi ile Brno Cizvitlerinden, papazlık eğitimi almaya başlar.1773’te, Cizvit tarikatının dağılmasından sonra; bir süreliğine, misyoner olarak Hindistan’a gider.Dönüşünde, Prag’a giderek, Tanrıbilim eğitimine devam eder. Dobrovsky, Tanrıbilim eğitimini alırken; bir yandan da, bilime merak salar.İbranice, Arapça, Süryanice gibi doğu dilleri ile ortaçağ Ortodoks Slavlarının konuştuğu Eski Slavca ve Eski Bulgarca olarak da adlandırılan, Eski Kilise Slavcası üzerinde çalışmalar yapar.Joseph Jungmann ile birlikte, Alman tehditi altındaki Slav uluslarının bozulmamış bir örneği olan, Çek kültürünün gelişimine katkıda bulunmuştur.Ayrıca, Vaclav Fortune Durych ile birlikte, İncil eleştirisi konusunda ortak çalışmalar yapar.Bu nedenle, bir süre onun öğrencisi olmuştur.Yorulmak bilmeden, eski Slav elyazmalarını inceler.30 yıl savaşları(1618-48) sırasında el değiştiren eserleri bulabilmek için, başta Rusya ve İsveç olmak üzere, birçok yeri dolaşır.Dobrovsky, ayrıca, hermeneutik (yorum sanatı) üzerine de çalışmalar yapar. Dobrovsky, kont Nostitz’in evinde kalmaya başlar.Sonraları, hemen hemen tüm yaşamını burada geçirecektir.Aristokratların, bilginlerin ve felsefe öğrencilerinin uğrak yeri olan bu ev, Dobrovsky’nin doğal inceliğini daha da artırır.Bu arada, Frantisek Martin Pelcl ile tanışır.Bu tanışıklık sayesinde, Çek dili ve edebiyatı üzerine çalışmaya başlar.Entelektüel bir çevrenin etkisiyle; sağlam düşüncelere ulaşmış, eleştirel kuşkuculuğunu ilerletmiş, bilimsel gerçekliğe duyduğu derin bağlılık, analitik zekasını geliştirmiştir. Dobrovsky, 1779’da bir dergi çıkarmaya başlar.3 ayda bir çıkan bu dergide, Dobrovsky de edebi eleştiriler kaleme alır.1780’de, “Moravya ve Çek Edebiyatı” ve 1786-87’de, “Moravya ve Çek Magazini” adlı dergileri çıkartır.1792-93 yıllarında İsviçre’ye gider.Orada, eski Slav metinlerinin izini sürer ve Slav halkını yakından tanıma olanağı elde eder.1795te, Pelcl’in yazdığı bir dilbilgisi kitabı nedeniyle, Çek dilinin sesbilim ilkelerini formüle eder.Bu formülasyon, sözcüklerin vurgusuna dayalı bir ilkeler bütünüdür ve tüm çağdaş Çek şiirine uygulanmıştır. Dobrovsky, 1806’da, “Slavin” adlı bir dergi çıkarır.Almanca yayınlanan bu derginin altbaşlığı, “Slavin; Çeklerin, Bütün Slav Halklarının, Tüm lehçelerdeki Slav Edebiyatını Tamamlamak ve Atılımlarını Sağlamak İçin Mesaj”’dır.Dobrovsky, 1814 yılında da, “Slovanka” adlı dergiyi çıkarır.Slav dilinde yayınlanan bu dergi, Slav edebiyatına ağırlık vermişti.Derginin altbaşlığı, “Slovanka; Eski ve Modern Slav Edebiyatının, Tüm Lehçeleri ve Tarihiyle Slav Dilinin ve Antikçağ Slavlığının Tanıtımı İçin”’dir. Dobrovsky; Rosa, Vusin, Simek ve Pohl gibi dilbilimcilere karşı, bilimsel bir cephe oluşturur.Almanya’da, 17. yüzyılda moda olmuş olan, saf ve neolojist (Bir dile yeni sözcükler kazandırma) eğilime öykünen bu dilbilimciler; Çek diline, bir yığın tuhaf, anlaşılmaz sözcük ve deyim sokmuşlardı.Dobrovsky buna karşı çıkıyordu.Bu kişilere, eski Çek dilinin zengin hazinelerini anımsatıyor, halkın yaşayan dilinden esinlenmeleri gerektiğini söylüyordu.Çek diline, yeni sözcük kazandırılmasına karşı çıkmıyor; ancak, bu işlemin, bilinçli bir seçimle yapılması gerektiğine işaret ediyordu. Dobrovsky, bilginler topluluğunun yüklü miktarlardaki para yardımıyla, aralıksız geziye çıkar.Münih, Stuttgart, Dresden, Venedik ve Tyrol kütüphanelerinde incelemeler yapar.Rusya’ya yaptığı gezide kurduğu iletişim, onun Slav ruhunu, daha da güçlendirici bir etki yapar.Rusya’da duyumsadığı güçlü Slav ruhu, eleştirel duyuşunu da güçlendirir.Bir Rus-sever olmuştur artık.Ancak, buna rağmen, Slav halklarının politik yönetiminin, Ruslara değil, Avusturyalılara bırakılmasının gereğine inanmıştır.Bu, Avusturya-Slav düşüncesini, bir plan olarak, Avusturya imparatoru 2. Leopold’a sunar. Dobrovsky, daha sonra, Olomuc yakınlarındaki Hradisko’ya ve ardından, Moravya’ya gider.Moravya’da, 4 yıl boyunca, tüm papaz okullarını yönetir.Böylelikle, Moravya Çekçesinin, tüm lehçeleri üzerinde çalışma olanağı bulur.Bütün bu yoğun çalışma temposu, Dobrovsky’yi çok yoruyordu.1787’den itibaren, azar azar bir çılgınlık nöbetine tutulmaya başlar.Zamanla, giderek güçten düşer ve Brno’da, 6 ocak 1829’da hayata veda eder. Eserleri: Dobrovsky’nin erken dönem eserlerinden biri, 1778’de yazdığı, “Markos İncili’nin Genel Elyazmalarından Oluşturulmuş Seçmeler” adlı eseridir.4. Charles’ın, Prag katedraline armağan ettiği bu Latince eser, çok iyi korunmuştur.Bu çalışma, Göttingen üniversitesi doğu dilleri profesörü J.D.Michaelis’in ve bilim dünyasının dikkatini çeker.Dobrovsky, 1786’da, papanın bültenlerini yaymakla görevli din adamlarını savunduğu, “Çamurdan Yaratılmış ve Tek Doğmuş Olan Çocuk” adlı denemesini yazar. Dobrovsky, 1791-92’de, en önemli eseri olan, “Çek Dili ve Edebiyatı Tarihi”’ni kaleme alır.Almanca yazılan bu kitap, 2. basımı genişletilerek, 1818’de, “Çek Dili ve Antik Edebiyatı Tarihi” adıyla basılır.Ancak, bu 2. baskı, bilgi olarak genişletilmiş olmasına rağmen, 1526 yılına kadar olan zaman dilimini kapsamaktadır. Dobrovsky’de, Çek edebiyatı kavramı; ulusal dil kriterlerinin, tutarlı bir şekilde kullanımı anlamına gelmektedir.Yazar, ülkesinde, Latince ve Almanca yazılmış eserleri dışlayarak, sadece Çekçe eserleri ön plana almıştır.Protestan görüşler içerdikleri için, uzun yıllar saklı tutulan çok sayıdaki eski eser üzerine incelemeleri içeren kitap; bu eski eserleri, tarihi, eleştirel yöntemlerle, filolojik ve sanat tarihi açısından araştırır.Ayrıca, hem kendi içindeki gelişimle, hem de tarihi gerçeklikle bağlantılı olan kültür dönemlerini inceler. Dobrovsky, bu eserde, şiire fazlaca yer ayırmaz.Tüm dikkatini, sadece edebiyata odaklar.Edebiyat tarihi kavramı, onda; bir betimlemeden çok, düşünce akımlarını izleyen bir kaynakçadan ibarettir.Ancak, ışıltılı üslup ve yapıtı esinleyen yurtsever duyarlılık, Dobrovsky’yi tartışmasız bir usta yapar.Adelung’a dayanarak, Çek dili ve edebiyatı tarihini, 6 kültür dönemine ayırmıştır.Bu periyot sistemi, günümüzde hala, Çek edebiyat tarihi yazımında kullanılmaktadır. Dobrovsky, 1802’de, “Çekçe-Almanca Sözlük”’ün 1. cildini yayınlar.Yazar, Çek dilinin, iyi bir bilimsel esere gereksinim duyduğunu bildiği için, bu sözlüğü hazırlamıştır.Sözlük, 1821’de, Puchmajer ve Hanka tarafından zenginleştirilerek tamamlanır.1803’te, “Eski ve Masalsı Çek Tarihini Arıtmak İçin Eleştirel Denemeler” adlı eserini yazar. 1809’da, Almanca olarak yazdığı, “Çek Dilinin Açıklamalı Öğretim Sistemi” adlı eseri yayınlanır.Kitap, Dobrovsky’nin daha önce yaptığı, dilbilim çalışma sonuçlarının bir özeti gibidir ve Çek dilbilgisinin, bilimsel temelleri için dayanaklar öne sürer.Böylelikle, 150 yıl boyunca göz ardı edilen, edebiyat dilinin kullanımına bir düzen getirmiş olur.Dobrovsky, 1813’te, yine Almanca olarak, “Slav Dillerinin Etimolojik Bir Taslağı”’nı yazar.1822’de ise, “Eski Slav Dilinin Ana Çizgileri” adlı eserini yazar.Eski Kilise Slavcası (Eski Bulgarca) için hazırladığı bu eseri, öğrencisi olan filolog Kopitar’ın üstelemesiyle kaleme almıştır.Kopitar ve bazı dilbilimciler, Dobrovsky’nin düşüncelerine yer yer karşı çıksa da; bu anıtsal eser, yazarın dilbilim alanındaki otoritesini ilan etmiştir.Dobrovsky’nin, ayrıca, “Zaferin Kızı” adlı bir eseri daha vardır.Yazar, bu eserinde, Çek tarihinin felsefesini yapar.Böylece, ulusal Rönesans düşüncesi ile Panslavist dayanışma düşüncesini birleştirmiştir. Sanatı: Slav uluslarının entelektüel liderleri, ulusal haklarının ellerinden alınmasına ve Avusturya monarşisinin Almanlaştırma çabalarına karşı koyma amacıyla, Slavlık ülküsünü geliştirmişlerdi.Bunun sonucunda, Slav araştırmaları, kültürel işbirliğinin ilerletilmesi ve bu düşünceleri paylaşan insanlar arasındaki elbirliği giderek yaygınlaşmıştı.Slovak dilbilimciler, Dobrovsky’le ilişkilerini sıcak tutuyor ve araştırma sonuçlarını paylaşıyorlardı.Üzerinde çalıştıkları ortak konu, dilbilimsel sistemler ve giderek büyüyen Slavlık bilincinin, bilimsel bazda incelenmesiydi. Dobrovsky, eski Slavca üzerinde çalışırken, Slav filolojisinin bilimsel temellerini de atmıştır.Diğer Slav dilleriyle karşılaştırarak, güncel Slavcayı sınıflamayı başarır.Dobrovsky’nin sayesinde; Grimm, Kopitar ve Bandtke, Almanya ve Rusya’da tanınır.Böylece Prag, Viyana ve Moskova’nın da önüne geçerek, bu yeni bilimin ilk anayurdu haline gelir. 18. yüzyılın düşüncelerine tutkun ve eleştirel zekaya hayranlık duyan Dobrovsky, Almanca ve Latince yazmış olsa da, kendi ulusunun uyanışına önemli katkılarda bulunmuştur.Slav dilini ölü bir dil olarak görmesine karşılık, bu tutumuyla çelişki oluşturacak biçimde; Çek şiirinin, sese dayalı tonlu prozodisini belirlemiş, dilin biçimbilimini ve söz hazinesini ortaya koymuş, bir morfoloji ve sözlük hazırlamış, Slovakya’daki kimi ayrımcı eğilimlere karşı dil birliğini savunmuştur. Çağdaş Avrupa’nın ve kendi ulusunun en büyük insanlarından biri olan Dobrovsky, ışıltılı zekası ve gerçeğe tutkun eleştirisiyle, Slav dilbiliminin kurucusu ve önde gelen bir bilgindir.Çek bilimine, eleştirel yöntemi sokmuştur.Kartezyen düşünceleri model alıncaya kadar, kendini bu yönteme veren Dobrovsky, Rousseau’cu olmayan sıkı bir inanca sahipti.Bu inanç; doğaya, özgürlüğe, bilince ve zekaya bağlılıktır. Kaynakça: -Histoire de la Litterature Tcheque H. Jelinek/1930 -Dictionnaire des Litteratures Philippe Van Tieghem/1984 -Trianon: To the First Vienna Arbitral Award -History of East Central Europe Oscar Halecki/1952 -Slovakia -Kindler Neues Literatur Lexikon 1989 -Panislavizm ve Rus Milliyetçiliği
Hans Kohn -Çekoslavak Tefekkürüne Bir Bakış Hilmi Ziya -Ana Britannica -Büyük Larousse -Türk Ansiklopedisi
E-MAİL
|
